pokaż na mapie pomniejsz mapę pełny ekran > <
rozszerz mapę >

Szlachtowa

Pomiędzy Beskidem Sądeckim a Pieninami, nad Grajcarkiem wznosi się zabudowa Szlachtowej. Ponad gospodarstwami górują kopuły świątyni. To dawna cerkiew, pamiątka przeszłości. czytaj więcej

Pomiędzy Beskidem Sądeckim a Pieninami, nad Grajcarkiem wznosi się zabudowa Szlachtowej. Ponad gospodarstwami górują kopuły świątyni. To dawna cerkiew, pamiątka przeszłości.

Szlachtowa to najbardziej na zachód wysunięta wieś w Polsce, którą zamieszkiwała ludność ruska – Łemkowie. Należała do tak zwanej Rusi Szlachtowskiej – razem z Jaworkami, Białą i Czarną Wodą. Szlachtowa była założona jako pierwsza – najwcześniejsze wzmianki pochodzą z końca XV w. Osada powstała nad potokiem, zwanym dawniej Ruską Wodą, a obecnie Grajcarkiem. Od pozostałych osad łemkowskich na terenie Polski oddzielały ją tereny leśne należące do Piwnicznej, bliżej było do wsi słowackich, toteż z nimi nawiązywano bliskie kontakty towarzyskie i handlowe. To było też powodem przedostawania się na Ruś Szlachtowską zakarpackich treści kulturowych. Ponieważ Szlachtowa rozwijała się blisko osadnictwa polskiego, stąd też widoczne wpływy na przykład górali szczawnickich.

Rozwój wsi nastąpił w XVIII w., kiedy ówczesny właściciel, Paweł Sanguszko, w latach 1732-1740 uruchomił hutę, w której przetwarzano wydobywaną z pobliskiej Jarmuty rudę. Sztolnie nie przyniosły jednak spodziewanego zysku – mimo sprowadzenia górników z Saksonii i Węgier, nie udało się odnaleźć pokładów srebra czy złota.

Do II wojny światowej stosunki sąsiedzkie były poprawne, małżeństw mieszanych było niewiele, ale nie było też konfliktów. Jednak różnice religijne i kulturowe były widoczne – coraz silniej zaczęła działać propaganda, mająca na celu uświadomienie Łemków co do ich przynależności do narodu rosyjskiego, bądź ukraińskiego. Podczas okupacji, Niemcy skutecznie podsycali podziały miedzy poszczególnymi grupami, m.in. poprzez nadawanie przywilejów tym, którzy przyjmą ukraińską kennkartę. Działanie to wynikało z początkowej współpracy pomiędzy Rzeszą a Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów, dążących do uzyskania niezależnego państwa ukraińskiego od Pienin po Morze Czarne. Wielu Łemków skorzystało z nowych możliwości – obsadzili wiejską administrację, a w międzyczasie wymieniono prorosyjskich księży na proukraińskich. Mieszkańcy, którzy przyjęli kennkartę, byli zwolnieni z obowiązkowych kontyngentów rolniczych i handlowych, a także dostawali dodatkowe przydziały żywności. Pozostali, m.in. Polacy, zostali wywiezieni na roboty do Niemiec, nieliczni wstąpili do partyzantki. W Szlachtowej utworzono Ukraińską Szkołę Powszechną, w której nauczano w języku ukraińskim i niemieckim, powstała także Ukraińska Szkoła Rolnicza.

Działający w okolicznych górach partyzanci często czerpali zaopatrzenie ze wsi należących do Rusi Szlachtowskiej, co stanowiło duże obciążenie dla Łemków, wywołując tym samym niechęć do Polaków. Sytuacja była bardzo napięta – działacze OUN namawiali, żeby nie wspomagać partyzantów, Rusini posądzani byli o pisanie donosów do Gestapo, szpiegowanie i wydawanie kurierów w ręce Niemców. W ramach odwetu zniszczono prawosławny krzyż stojący przy drodze na Sewerynówkę. Upamiętniał on mogiłę Kozaków pokonanych przez wojska Lubomirskiego w 1706 r.

Ponownie sytuacja zmieniła się po wojnie, kiedy najpierw ludność łemkowska była namawiana do dobrowolnych wyjazdów do ZSRR. W 1945 r. wyjechała większość mieszkańców – wierząc w obietnice dostatniego życia na wschodzie. Opuszczone domostwa zajęli mieszkańcy sąsiednich wsi. Kiedy po kilku miesiącach powrócili ci, których wywieziono na roboty, a także nieliczne rodziny, które jednak nie chciały zostać w ZSRR, zaczęły się nieporozumienia i kłótnie o ziemię. Wkrótce rozpoczęto kolejną akcję dobrowolnych przesiedleń, jednak tym razem bez odzewu. Ostateczne wysiedlenia nastąpiły w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. Po 1960 r. kilka rodzin powróciło do doliny Grajcarka. Przetrwali także niemi świadkowie historii – kamienne krzyże, kapliczki i piękne cerkwie.

Murowana cerkiew

Cerkiew pw. Opieki MB (Pokrowy) wybudowano na przełomie XIX i XX w. według projektu architektów i budowniczych Grabowskiego i Podoleckiego. Murowana świątynia została wzniesiona na miejscu wcześniejszej – drewnianej, jako surowca użyto beskidzkiego piaskowca. Początkowo służyła grekokatolikom. Obecnie pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego pw. MB Pośredniczki Łask.

Murowana świątynia zbudowana jest na planie krzyża greckiego (równoramiennego). Bryła nawiązywała do stylu bizantyjskiego, nazywana narodowym – ukraińskim. Nad całą konstrukcją górują trzy kopuły. Wewnątrz uwagę przyciąga polichromia z 1919 r., w wyposażeniu starsza jest ambona – pochodzi z XVIII w. Twarze ewangelistów mają ludowe rysy – prawdopodobnie wykonał je miejscowy rzeźbiarz.

Bibliografia:

Strojny Władysław, Pieniny, Warszawa, 1987.

Węglarz Barbara Alina, Spacerkiem po Starej Szczawnicy i Rusi Szlachtowskiej, Pruszków, 1999.

Podhale i Pieniny – Przewodnik dla aktywnych¸ Warszawa, 1997.

Małopolska przewodnik po województwie, oprac. Michał Gotfryd, Olszanica, 2007.

Źródła internetowe:

www.szlachtowa.pl

www.mount.cad.pl

Komentarze
Musisz być zalogowany. Jeśli nie masz jeszcze konta zarejestruj się!
Zdjęcia