pokaż na mapie pomniejsz mapę pełny ekran > <
rozszerz mapę >

Spisz

Spisz to kraina historyczno-geograficzna, leżąca obecnie w większej części na terenie Słowacji. Część polska znajduje się pomiędzy granicą państwową ze Słowacją, a dolinami Białki i Dunajca. czytaj więcej

Spisz to kraina historyczno-geograficzna, leżąca obecnie w większej części na terenie Słowacji. Część polska znajduje się pomiędzy granicą państwową ze Słowacją, a dolinami Białki i Dunajca. Polski Spisz to część Zamagurza, opierająca się na południowych krańcach o stoki Magury Spiskiej. Malowniczo położone wsie, tereny widokowe z panoramą na Tatry, a do tego zabytkowe kościoły, zamki i tradycyjne zagrody – dla takich miejsc warto tu przyjechać i odpocząć z dala od zgiełku i ruchliwych dróg.

Przeszłość:

Obszar ten miał bardzo burzliwą historię – teren nadgraniczny często był zajmowany przez różne wojska. Raz należał do królestwa polskiego, później węgierskiego. Ziemie przekazywano także jako wiano – tak się stało w XII w., kiedy polska część Spisza przeszła pod panowanie Węgier jako wiano córki Bolesława Krzywoustego.

Węgrzy aktywnie kolonizowali ziemię. Pojawiała się tu ludność słowiańska, a także węgierska i niemiecka. Osadnictwo, szczególnie w XIII w., było hamowane przez najazdy tatarskie. W kolejnych stuleciach teren Spisza był pod władaniem różnych możnowładców. W XVI w. doszli tu Wołosi, również wpływając na różnorodność kulturową Spisza.

Toczyły się tu także walki religijne – w XV w. pojawili się husyci, którzy jednak nie zyskali zbyt dużego poparcia. Na dłużej zostali jedynie w Kacwinie i Niedzicy, gdzie kościoły zmieniono w zbory protestanckie na kilkadziesiąt lat. W XVII w. ponownie rozgorzały walki w ramach kontrreformacji.

Ważne zmiany nastąpiły w 1769 r., kiedy pod pozorem tak zwanego kordonu sanitarnego Austria zajęła Spisz, Podhale i Ziemię Sądecką. Miała być to ochrona przed zarazą, która przybyła do Polski z Turcji. Zajęcie terenów było wstępem do I rozbioru Polski. Od tego wydarzenia Spisz lata należał do cesarstwa austriackiego, a od II połowy XIX w.do monarchii austro-węgierskiej.

XIX w. to okres, w którym budzi się powoli świadomość narodowa. Mieszkańcy Spisza znaleźli się pod wpływem silnej indoktrynacji działaczy słowackich i węgierskich, jednak ludność w dalszym ciągu w większości uważała się za Spiszaków. Po I wojnie światowej sprawa przynależności Spisza zyskała rozgłos na arenie międzynarodowej. Powołano Narodowy Komitet Obrony Spisza i Orawy, planowano przeprowadzić plebiscyt, do którego jednak nie doszło. Decyzję oddano w ręce Rady Ambasadorów, która w 1920 r. przyznała Polsce północno-zachodni skrawek Spisza.

W 1939 r. ziemię zajęły wojska niemieckie wraz z oddziałami słowackimi, na Białce i Dunajcu wytyczono granicę Generalnej Guberni. Przez Spisz prowadziły liczne trasy kurierskie na Węgry – w Łapszach Niżnych działał punkt przerzutowy.

Po zakończeniu działań wojennych ponownie wrócił temat ustalenia granicy, ale ostatecznie zachowano jej kształt z 1920 r. Odwiedzając dzisiaj Polski Spisz, warto zwrócić uwagę na to, że wielu mieszkańców deklaruje się być Słowakami (ok. 10%). Działają domy słowackie, w szkole prowadzone są lekcje języka słowackiego, a w kościołach msze święte odprawiane są zarówno w języku polskim jak i słowackim.

Kultura ludowa:

Te wszystkie zawirowania historyczne spowodowały, że kultura ludowa Spisza jest niezwykle bogata. Mieszanie się różnych grup narodowościowych i etnograficznych, wytworzył własny, niepowtarzalny folklor. Rdzenni mieszkańcy nazywani są góralami spiskimi. Do dziś żywa jest gwara spiska, mieszkańcy mają stroje regionalne, różniące się w detalach zależnie od wsi, z której pochodzi właściciel stroju. Odrębność widać także w muzyce, tańcu, rękodziele, a nawet kuchni. Wiele o kulturze i tradycji górali spiskich można się dowiedzieć odwiedzając oddziały Muzeum Tatrzańskiego w Jurgowie (Zagroda Sołtysów) i Czarnej Górze (Zagroda Korkoszów).

Bibliografia:

Figiel Stanisław, Polski Spisz, Warszawa, 1999.

Skorupa Andrzej, Zabytkowe kościoły Polskiego Spisza, Kraków, 1993.

Podhale i Pieniny – Przewodnik dla aktywnych¸ Warszawa, 1997.

Komentarze
Musisz być zalogowany. Jeśli nie masz jeszcze konta zarejestruj się!
Zdjęcia